Tri thức khai thác và chế biến Yến sào Khánh Hòa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia năm 2024
Lịch sử nghề Yến sào Khánh Hòa bắt nguồn từ năm 1328, khi Đề đốc nhà Trần Lê Văn Đạt trong một chuyến hải trình đã phát hiện ra các đảo yến quý giá quanh Hòn Tre. Chính ông đã khai sinh ra nghề khai thác và chế biến yến sào, đặt nền móng cho một ngành nghề đã làm rạng danh vùng đất Khánh Hòa. Để ghi nhớ công ơn trời biển của ngài, cộng đồng đã tôn vinh ông là Thủy tổ nghề Yến sào Khánh Hòa
Gần 4 thế kỷ sau, dòng chảy lịch sử lại khắc ghi công đức của một nữ tướng hào kiệt – hậu duệ đời thứ 22 của Thủy tổ Lê Văn Đạt – Đại Đô đốc Tây Sơn Lê Thị Huyền Trâm. Bà đã có công lao to lớn trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh hải và các đảo yến trước sự xâm phạm của ngoại bang. Trong một trận chiến khốc liệt, bà đã anh dũng hy sinh vào ngày 10 tháng 5 âm lịch năm 1793. Tưởng nhớ sự hy sinh cao cả của bà, người dân đã suy tôn bà là “Bảo Yến Đảo Chủ Thánh Mẫu” – vị thần hộ mệnh linh thiêng của nghề yến. Từ đó, ngày 10 tháng 5 âm lịch hằng năm đã trở thành ngày giỗ tổ chung của ngành nghề, và là ngày diễn ra Lễ hội Yến sào truyền thống hàng năm.
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia năm 2025
Di sản sống trong Dân gian
Người dân Khánh Hòa vẫn kể cho nhau nghe câu chuyện về loài chim yến, là những cánh chim biển được Bồ Tát thả xuống trần gian làm bạn với dân vạn chài, làm tổ từ chính tinh huyết của mình.
Di sản ấy nằm trong đôi tay khéo léo và lòng dũng cảm của người thợ khai thác. Việc thu hoạch tổ yến hoàn toàn bằng thủ công, ở những vách đá cheo leo, hiểm trở. Người thợ phải có kinh nghiệm, sự cẩn trọng và kỹ năng điêu luyện để sử dụng những công cụ thô sơ như sào chĩa, dao nhíp, leo lên những giàn tre chênh vênh giữa biển trời. Mỗi thao tác đều chứa đựng tri thức được đúc kết qua nhiều thế hệ: từ việc chọn thời điểm thu hoạch để không ảnh hưởng đến sự phát triển của đàn chim, đến kỹ thuật gỡ tổ sao cho vẹn nguyên.
Di sản ấy còn nằm trong sự tỉ mỉ, kiên nhẫn của những người nghệ nhân chế biến. Tổ yến thô sau khi thu hoạch được làm sạch hoàn toàn bằng tay. Người thợ dùng nhíp nhặt từng sợi lông nhỏ, loại bỏ tạp chất, sau đó phân loại sản phẩm theo những phương pháp truyền thống dựa vào màu sắc, kích thước để cho ra đời những sản phẩm trứ danh như Yến Quan, Yến Thiên, Yến Huyết..... Đó là một quá trình đòi hỏi sự tinh tế và cái tâm với nghề, để giữ trọn giá trị quý báu mà thiên nhiên ban tặng.
Khai thác yến sào tại đảo yến Khánh Hòa
Linh thiêng Lễ hội - Nơi Tôn vinh và Tri ân
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa chính là dịp để cộng đồng tôn vinh những giá trị di sản ấy và tri ân các bậc tiền nhân. Trung tâm của lễ hội là đảo yến Hòn Nội với Đền thờ Tổ nghề và đảo yến Hòn Ngoại với Miếu thờ Thánh Mẫu.
Phần Lễ được cử hành một cách trang trọng, là lời cảm tạ sâu sắc gửi đến các vị thần linh và tổ tiên đã khai sinh, bảo vệ nghề yến. Từ Lễ Khai môn, thượng kỳ , Lễ giỗ Thánh Mẫu , Lễ rước bài vị uy nghi giữa biển khơi đến Đại lễ Tế Tổ và nghi lễ Tống Na, tất cả đều thể hiện lòng thành kính và niềm tin vào sự che chở của các bậc tiền nhân cho một mùa biển bình yên, bội thu.
Bên cạnh phần Lễ uy nghiêm, phần Hội mang đến một không khí tươi vui, thắt chặt tình đoàn kết qua các trò chơi dân gian đậm chất miền biển như kéo co, chèo thuyền thúng, và các cuộc thi tái hiện kỹ năng khai thác, chế biến yến sào.
Tinh chế yến sào đảo thiên nhiên Khánh Hòa
Giữ gìn cho Muôn đời sau
Ngày nay, Lễ hội và Tri thức khai thác, chế biến Yến sào Khánh Hòa vẫn được duy trì bền bỉ với sự chung tay của cộng đồng, chính quyền địa phương và Công ty Yến sào Khánh Hòa. Lễ hội được tổ chức thường niên và còn là một phần trong các kỳ Lễ Hội Biển Nha Trang - Khánh Hòa, qua đó giới thiệu nét đẹp văn hóa này đến với bạn bè trong nước và quốc tế.
Lễ hội và tri thức nghề yến không chỉ là một di sản mà còn là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Đó là sự tiếp nối bền bỉ qua nhiều thế hệ, là lời nhắc nhở về lòng biết ơn đối với thiên nhiên và các bậc tiền nhân. Việc gìn giữ những giá trị này không chỉ là trách nhiệm, mà còn là niềm tự hào chân thành của người dân Khánh Hòa, mong muốn trao truyền lại cho con cháu mai sau một nét văn hóa đặc sắc của quê hương.
Hướng dẫn cách buộc sào tre làm giàn khai thác yến sào
Theo Kỷ yếu 35 năm xây dựng và phát triển
Công ty Yến sào Khánh Hòa
